Programmeurs en geprogrammeerden

Mijn post Technologie in de bieb en de ontbrekende Waarom-vraag plaatste ik ook op Bibliotheek2.0 en roept daar redelijk wat reacties op. Overwegend positieve, in die zin dat ik de indruk heb dat degenen die de moeite hebben genomen in de pen te klimmen het met me eens zijn dat een weloverwogen keuze voor bepaalde technologie noodzakelijk is. Daarnaast vindt men het belangrijk dat, bijvoorbeeld de iPad, wel een plaatsje in de bieb krijgt, maar dat er ook andere alternatieven aangeboden moeten worden. Helaas is het zo dat de discussie dan gelijk alweer gaat over gadgets en niet over de vraag waarom bepaalde technologie wordt ingezet in de bibliotheek. Waarom willen we multitouch of tablets? Het antwoord op de vraag moet wat mij betreft niet zijn gestoeld op populariteit onder klanten en al helemaal niet op de hypefactor, maar op de meerwaarde die het heeft binnen ons aanbod.

Onterecht bestaat het beeld dat ik, omdat ik kritisch ben over de iPad en/of MS Surface, ook kritisch ben over de inzet van technologie in de bieb in het algemeen. Dat ik me hierover zorgen maak wordt echter juist gevoed door het vertrouwen dat ik heb in de toegevoegde waarde van technologie. De keuze voor de juiste software is in mijn ogen echter van fundamenteel belang, omdat we een situatie moeten scheppen waarin elke gebruiker drempelloos toegang heeft tot onze diensten. Transparantie, open standaarden en platformonafhankelijkheid staan hierbij wat mij betreft daarom met stip op 1. Hoopvol stemt echter dat aanverwante zaken als open access van databases en collecties al op veel draagvlak kunnen rekenen.

In de gisteravond uitgezonden aflevering van Trendspotting stond het SXSW-festival in Austin centraal. Doug Rushkoff deed hierin de uitspraak dat we in een situatie terecht zijn gekomen van zij die programmeren en zij die geprogrammeerd worden. Grappig genoeg plaatste Arthur gisteren een uitspraak van de Tsechische filosoof Vilem Flusser (overleden in 1992...) op zijn Facebookpagina die exact hetzelfde zegt:

"Die Welt zerfällt in Programmierer und Programmierte."

In Rushkoff's optiek bevindt laatstgenoemde groep, de consument in brede zin, zich echter nog in het ontwikkelstadium waarin geschreven wordt (blogs, Twitter, instant messaging etc.). Bibliotheken zouden de verantwoordelijkheid moeten nemen zich bij de programmeurs te voegen. Deze groep wordt namelijk voornamelijk bevolkt door ondernemingen met als voornaamste doel het verdienen van geld. Het zelf ontwikkelen van software, of het fungeren als betrokken opdrachtgever, kan ons behoeden voor een te grote afhankelijkheid van hen.

Practice what you preach

Over mijn bezoek aan de studiedag Open source in de informatievoorziening berichtte ik al eerder in Software in de bibliotheek: terug naar de basis. Vanmorgen kreeg ik een mailtje van de organisator dat de slides van de presentaties beschikbaar waren. Groot was mijn verrassing echter toen bleek dat deze slechts in Windows 7-formaat (.ppsx) te downloaden zijn. Dit betekent allereerst dat het op mijn werkplek niet mogelijk is deze in te zien, aangezien we hier een oudere versie van MS Office hebben. Via een berichtje van Jan Stedehouder op Twitter hoorde ik dat het met OpenOffice wel moet lukken, maar dat is in de bibliotheek (helaas) niet voorhanden. En tenslotte beweert Microsoft wel dat het een open standaard is, maar dat wordt recentelijk ernstig in twijfel getrokken. Met andere woorden: gedoe. En dat is nu juist iets wat met het gebruik van open standaarden voorkomen kan worden. Plus enkele andere voordelen natuurlijk: ODF: Setting the standard for office documents in the public sector.

[update: InfoManagement heeft via de mail laten weten de documenten over te zetten naar het OpenOffice-formaat.]

[pdate 2: de OpenOffice-versies zijn toegevoegd]

Nederlands onderwijs open u

Eerder schreef ik al waarom ik open standaarden voor sectoren als het bibliotheekwerk en het onderwijs van groot belang vind. Duurzaamheid, uitwisselbaarheid, kostenbesparing en transparantie zijn factoren die slechts voordeel opleveren voor hen die de stap durven te nemen. Wat dat betreft vond ik het aardig te zien dat er vanmorgen twee tweets voorbij kwamen die in het bijzonder gingen over open standaarden in het onderwijs.

Minder aardig was dat bleek dat Nederland wat betreft acceptatie en stimulering van open standaarden achterloopt, bijvoorbeeld ten opzichte van de Verenigde Staten. In dit land, blijkt uit de eerste tweet, heeft het ministerie van onderwijs de aanbeveling gedaan gebruik te maken van open source technologieën (bijvoorbeeld in cloud computing), open access en Creative Commons-licenties. Elke leerling zou een computer of ander apparaat moeten hebben dat toegang heeft tot een breedbandverbinding die eerder genoemde zaken beschikbaar maakt. Ambitieus, dat mag gezegd.

Nee, dan Nederland. In de tweede tweet, die leidt naar een column op de site van Nederland Open in Verbinding, concludeert de auteur:

Hoe het afloopt weet ik niet, maar wat de discussie mij duidelijk maakte was dat het nut van onderwijsstandaarden nog geen gemeengoed is en het denken in termen van open educational resources evenmin. Hier ligt een schone taak, ook voor geldschietende overheden.

Of aan het Amerikaanse voorstel ook overheidssubsidie gekoppeld is weet ik niet. Wel duidelijk is dat het bij ons, in tegenstelling tot de VS, ontbreekt aan een overheid die het gebruik van open source en open standaarden binnen het onderwijs stimuleert. Wanneer lessen in tekstverwerking nog steeds weinig meer zijn dan een knoppencursus Word zijn we verkeerd bezig.

Dat ik wat bibliotheken betreft hetzelfde standpunt huldig moge duidelijk zijn. Wanneer wij onszelf het stempel van wegwijzer in de digitale wereld opdrukken mag er wel eens wat meer aandacht komen voor alle voornoemde aspecten van open. Daar ligt namelijk de toekomst.

Document Freedom Day 2010

Het belang van open standaarden, bijvoorbeeld in het geval van het Open Document Format, onderschreef ik al eerder. Het kan echter niet vaak genoeg herhaald worden de voordelen hiervan onder de aandacht te brengen. De Free Software Foundation Europe roept 31 maart 2010 daarom uit tot Document Freedom Day 2010. Op deze dag zal wereldwijd bewustwording omtrent dit thema worden gestimuleerd.

http://www.documentfreedom.org/

Muziekarchieven

Vanochtend gaf ik voor de directeuren van de Bibliotheek Leeuwarden, Tresoar en de Fryske Akademy een presentatie over de stand van zaken in muziekarchievenland. Dit naar aanleiding van een onderzoek naar de mogelijkheden tot ontsluiting van het Frysk Muzyk Argyf.

Naast klassieke archiefsites als de Nederlandse Liederenbank en het geluidsarchief van de British Library liet ik ook particuliere initiatieven (bijvoorbeeld het Open Music Archive) en commerciele 2.0 sites als Last.FM en YouScrobble de revue passeren.

Tot slot (vanzelfsprekend) aandacht voor open source en open standaarden en het licentiesysteem Creative Commons.

Muziekarchieven on Prezi

Op de foto componist Paulus Folkertsma, waarvan zich werken in het Frysk Muzyk Argyf bevinden.

23 dingen #4: web 2.0

 Web 2.0 is het internet van lezen en schrijven, het ReadWriteWeb. Websites en diensten zijn zo ontwikkeld dat ze dynamisch zijn en, bijvoorbeeld in het geval van wiki's, openstaan voor contentbijdragen van gebruikers. Om aan deze voorwaarden te kunnen voldoen moet elke drempel die deelname belemmert worden weggenomen, zowel voor de ontwikkelaars als voor de gebruikers. Open standaarden dus.

Voor talloze op zichzelf staande diensten werkt dat al uitstekend. En uitwisseling ertussen is ook, zij het in bescheiden mate, mogelijk. Embedden van een Youtube-filmpje in een blog? Geen probleem. Integreren van een Twitter-feed in je gebruikerspagina op Facebook of LinkedIn? Zo geregeld. Je bent als gebruiker echter nog steeds verplicht om verschillende websites te bezoeken. Vanzelfsprekend kan je de tijd die je hieraan vroeger besteedde deels ondervangen met een goed functionerende RSS-feed, maar voor het lezen van bijvoorbeeld de comments bij een artikel is surfen naar de originele bronsite vereist.

Van de week las ik dankzij een tweet het artikel Coming soon: the disruptive molecular age of information. In het stuk voorziet de auteur een internet waarbij alle data (blogs, foto's, mp3's, tweets, etc.) in zodanige mate van tags voorzien zijn dat er altijd een koppeling tussen mogelijk is. Je kan je voorstellen dat content en gebruiker automatisch samenkomen, bijvoorbeeld op een netwerksite als Facebook. Op dit soort netwerksites vindt namelijk de interactie tussen de gebruiker met familie, vrienden, bekenden en collega's plaats. Het nieuwe internet draait daarom niet meer om websites, maar in toenemende mate om de plaatsen waar gebruikers en content samenkomen.En het bezoek aan dit soort sites stijgt explosief.

JESS3 / The State of The Internet from Jesse Thomas on Vimeo.

In het geval van een bibliotheek is het denkbaar dat er een bibliotheek-Facebookpagina (of ongeacht welke andere netwerksite) is die toegang geeft tot de catalogus of tot een feed met nieuwe aanwinsten. Vanzelfsprekend op basis van metadata van de content en gebruikersgegevens van de klant. Een stapje verder, maar allerminst onmogelijk, is het op basis van deze informatie aanbieden van links naar te lenen (digitaal) materiaal. Wanneer de infrastructuur hierin voorziet zijn de mogelijkheden eindeloos.

Bibliotheekdiensten & de Google-cloud

Het zal weinigen ontgaan zijn dat er een verschuiving plaatsvindt van desktopgerelateerde diensten naar aanbod op het web: de zogenaamde clouddiensten. Het aanbod van Google, de Apps, is daarbij een van de grote spelers. Het is interessant om te zien hoe Google deze diensten in Nederland nu, via een overeenkomst met Surf, aanbiedt aanbiedt voor gebruik binnen het onderwijs. Naast de voordelen die cloudcomputing eigen zijn (extern onderhoud & veilige opslag) is het sterkste argument te kiezen voor Google het feit dat zij open standaarden ondersteunt. Dit, vanzelfsprekend, in tegenstelling tot rivaal Micrsosoft, die met Azure ook clouddiensten levert.

Wat zou het toch mooi zijn wanneer ook bibliotheken deze diensten aan hun aanbod zouden kunnen toevoegen. Gezien de economische malaise zijn bezuinigingen vrijwel onvermijdelijk. Het kiezen voor afstoten van dure desktoplicenties en daarmee, in Googles geval, inherent kiezen voor open standaarden, lijkt mij daarmee een onweerstaanbaar alternatief. En mocht het volledig overstappen op de cloud in eerste instantie een brug te ver zijn, dan is altijd mogelijk eerst warm te draaien met de aanstaande cloudversie van Open Office.

OpenOffice in de bibliotheek

Een korte rondgang op het web leert dat er meerdere bibliotheken zijn die de waarde van OpenOffice inzien. Bijvoorbeeld:

Openbare bibliotheek in Vancouver
Skokie Public Library
Birmingham Public Library
Minneapolis Public Library
Brown Public Library
Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek-, Archief- en Documentatiewezen
Ubuntu op computers in Boom, België

En dan stuit je ineens ook op een eeuwenoude blogpost waarin een hartverwarmend pleidooi voor de omarming van open source-software door bibliotheken wordt gehouden.

Jammer om te moeten concluderen dat Nederlandse bibliotheken in de zoektocht geheel buiten beeld blijven. Je zou toch verwachten dat in een land met een zo hoge breedbandpenetratiegraad de acceptatie van open source-software veel hoger zou zijn. Des te meer een reden voor bibliotheken om hierin een stimulerende rol te spelen.

[update 8 februari 15:57: onderzoeksgegevens gebruikersonderzoek kantoorapplicaties in Europa.]
[update 8 februari 16:57: Has the Irresistible Rice of OpenOffice.org begun?

Pleidooi voor Open Document Format in de bibliotheek

Afgelopen week bezocht ik de studiemiddag Open Source in de Informatievoorziening. Onderdeel van de algemene introductie was uitleg over het Actieplan Nederland Open in Verbinding (NOiV). Kern van het actieplan is dat (semi)overheidsinstellingen moeten voldoen aan de principe "pas toe of leg uit". Dit moet resulteren in het toepassen van open standaarden of het uitleggen waarom dat niet mogelijk is. Eén van de bekendste toepassingen van het actieplan is dat de (rijks)overheid intern en extern communiceert met behulp van het Open Document Format. Deze zogenaamde open standaard heeft betrekking op tekstbestanden en wordt ondersteund door onder andere OpenOffice.org en Lotus Symphony. Ook de in populariteit toenemende cloudapplicaties als Googledocs ondersteunen ODF. Dit zijn, in tegenstelling tot het alom aanwezige Microsoft Word, gratis te gebruiken tekstverwerkingsprogramma's. Uitgebreide Nederlandstalige informatie over gebruik en toepassing van het ODF staat op de site van de OpenDoc Society.

Tot mijn grote teleurstelling maken bibliotheken geen onderdeel uit van de instellingen waarop het actieplan betrekking heeft. En dat terwijl bibliotheken grotendeels afhankelijk zijn van overheidsfinanciering. Daarnaast staan bibliotheken van oudsher voor de vrije verspreiding van informatie. Het inherente karakter van een pakket als Microsoft Office staat hier recht tegenover. Ten eerste duur is het duur in het gebruik en ten tweede maakt het gebruik van een gesloten standaard (.doc of .docx). Deze geslotenheid staat vrije informatie-uitwisseling in de weg. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat nieuwe versies van Microsoft Word oude versies en hierin opgemaakte bestanden niet meer ondersteunen, mits het programma (tegen betaling) geupgrade wordt.

Het behoort mijns inziens tot de taak van bibliotheken haar gebruikers hierover te informeren en tevens het goede voorbeeld te geven. Dat betekent dat bibliotheken stoppen met geld uitgeven aan een pakket als Microsoft Office en een gratis alternatief aanbieden. Mijn ervaring bij een gemeente heeft geleerd dat dit nauwelijks tot problemen leidt. Daarnaast maken bibliotheken zich sterk voor het informeren over het sociale web. Peiler van het slagen van web 2.0 is het gebruik van open standaarden. In de informatievoorziening richting de klant behoort daarom het benoemen waarom deze standaarden onmisbaar zijn. Een stok achter de deur in de vorm van het Actieplan zou daarbij helpen. De VOB zou deze handschoen daarom moeten oppakken en toenadering zoeken tot het programmabureau NOiV.

Het goede voorbeeld van Open Beelden

Van de week leerde ik Open Beelden kennen, een initiatief van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid in samenwerking met Stichting Nederland Kennisland. Het materiaal op de site wordt ontsloten middels Creative Commons-licenties. Daarnaast maakt men gebruik van open formaten, open standaarden en wordt de site gebouwd op basis van open source-software. Wat mij betreft de juiste houding voor elk openbaar- en met gemeenschapsgeld ontwikkeld archief.
Het materiaal op de site bestaat momenteel voornamelijk uit Polygeen-beelden. Binnenkort kunnen gebruikers echter ook bewerkingen van het orginele materiaal, of eigen beelden aan het archief toevoegen.

Bibliotheek, open uw software

Tijdens de studiedag muziekbibliotheken die ik gisteren bezocht ging één van de presentaties over het gebruik van de zogenaamde multi-touchtafel. In dit geval door het Muziek Centrum Nederland, die de tafel onlangs inzette bij een tweetal projecten. Een korte rondgang door digitaal bibliotheekland leert dat er inmiddels meerdere bibliotheken zijn die gebruikmaken van dit middel. In een topic op Bibliotheek2.0 wordt bijvoorbeeld een project in de bibliotheken van Rotterdam en Delft genoemd. De tafels waarover het hier gaat zijn afkomstig van Microsoft. Op Wikipedia staat een beschrijving van het apparaat. Vanzelfsprekend draait de tafel op software van Microsoft, in dit geval een aangepaste versie van Windows Vista. De ontwikkeling van software vindt ook in een Windowsomgeving plaats.

De inzet van multi-touch applicaties als deze wordt in bibliotheekland als één van de antwoorden gezien op de vraag hoe de bibliotheek zich in de (nabije) toekomst) kan manifesteren. Verdergaande digitalisering vraagt namelijk om aantrekkelijke manieren de collecties te ontsluiten en onder de aandacht te brengen. Om dit soort applicaties voor elke bibliotheek aantrekkelijk en financieel haalbaar te maken vraagt daarom om een gedeelde filosofie. Die filosofie zou wat mij betreft in ieder geval een tweetal elementen moeten bevatten:

1. de software is gebaseerd op open standaarden
Een open standaard is een norm (of standaard) die publiek beschikbaar is. De norm bestaat uit specificaties van een bepaald type product of dienst, zodat deze door veel partijen kan worden gehanteerd. De term wordt vooral gebruikt bij hard- en software, omdat daar ook veel niet-open standaarden worden gebruikt.

2. de sofware is open source
Open source beschrijft de praktijk die in productie en ontwikkeling vrije toegang geeft tot de bronmaterialen (de source) van het eindproduct.

Microsoft is in softwareland het archetypische voorbeeld van een onderneming die zijn software niet baseert op open standaarden. En wanneer zij dat wel doet, of wanneer zij de broncode vrijgeeft gaat daar veel trammelant, danwel het ondergaan van veroordelingen, bijvoorbeeld door de Europese Commissie, aan vooraf. Ook de ontwikkeling van de open-source gemeenschap is nauwelijks rijmbaar met het karakter van de onderneming.

De kant die bibiotheken wat betreft digitale dienstverlening opgaan vraagt om een flinke (financiële) inspanning. Dit geldt ook wanneer er in plaats van een onderneming als Microsoft wordt gekozen voor kleinere (locale) ontwikkelaars. Ontwikkeling en ondersteuning van een product is altijd mensenwerk en dat kost geld. Hierbij dient wat mij betreft een aantal zaken in het achterhoofd gehouden te worden. Allereerst werken openbare bibliotheken hoofdzakelijk met gemeenschapsgeld. Voor de hand liggend is wat mij betreft dat het geld daarom ingezet wordt voor de ontwikkeling van applicaties die alle bibliotheken en gebruikers ten goede komen. De open-source gedachte sluit hier naadloos op aan. Ten tweede zou het mooi zijn dat de applicaties worden gemaakt door Nederlandse ontwikkelaars en bedrijven. Dit sluit aan op het voornemen de Nederlandse creatieve & innovatieve industrie sterker op de kaart te zetten. Ten derde is het standaardiseren van bestandsformaten een inmiddels breed gedragen tendens. De Nederlandse overheid heeft bijvoorbeeld het programmabureau Nederland Open In Verbinding in het leven geroepen. Doelstelling is 'overheidsorganisaties helpen hun weg te vinden waar het gaat om open standaarden, en hen meer bewust te maken van de mogelijkheden van open source software'. Bibliotheken zijn weliswaar geen overheidsorganisaties, maar hebben wel een maatschappelijke functie. Op de van het NOIV staan daarom alvast een aantal argumenten die tevens uitstekend passen binnen de toekomstige digitale bibliotheekontwikkeling:

1. het verhogen van de toegankelijkheid van informatie doordat een open standaard vrije en toekomstvaste koppelingen naar informatie kan regelen;
2. het vergroten van de toekomstvastheid van de gekozen oplossingen doordat de code ook door derden onderhouden kan worden en achteraf inzichtelijk blijft (leveranciersonafhankelijk) en doordat gegevens in bestanden met een vrije en openbare structuur worden opgeslagen;
3. het bevorderen van innovatie op de softwaremarkt doordat open standaarden en source software derden de mogelijkheid bieden door te bouwen op eerdere ontwikkelingen;
4. het verlagen van de licentiekosten doordat open standaarden en source software per definitie kosteloos worden aangeboden.

Wat mij betreft zou de VOB deze handschoen moeten oppakken en beleid moeten ontwikkelen wat de ontwikkeling van open source software ten behoeve van bibliotheken voorstaat. Wat betreft de multi touchtafels zijn er in ieder geval geen belemmeringen. Er zijn namelijk ook exemplaren die platformonafhankelijk zijn en/of het gebruik van open source software mogelijk maken.