Nederlands onderwijs open u

Eerder schreef ik al waarom ik open standaarden voor sectoren als het bibliotheekwerk en het onderwijs van groot belang vind. Duurzaamheid, uitwisselbaarheid, kostenbesparing en transparantie zijn factoren die slechts voordeel opleveren voor hen die de stap durven te nemen. Wat dat betreft vond ik het aardig te zien dat er vanmorgen twee tweets voorbij kwamen die in het bijzonder gingen over open standaarden in het onderwijs.

Minder aardig was dat bleek dat Nederland wat betreft acceptatie en stimulering van open standaarden achterloopt, bijvoorbeeld ten opzichte van de Verenigde Staten. In dit land, blijkt uit de eerste tweet, heeft het ministerie van onderwijs de aanbeveling gedaan gebruik te maken van open source technologieën (bijvoorbeeld in cloud computing), open access en Creative Commons-licenties. Elke leerling zou een computer of ander apparaat moeten hebben dat toegang heeft tot een breedbandverbinding die eerder genoemde zaken beschikbaar maakt. Ambitieus, dat mag gezegd.

Nee, dan Nederland. In de tweede tweet, die leidt naar een column op de site van Nederland Open in Verbinding, concludeert de auteur:

Hoe het afloopt weet ik niet, maar wat de discussie mij duidelijk maakte was dat het nut van onderwijsstandaarden nog geen gemeengoed is en het denken in termen van open educational resources evenmin. Hier ligt een schone taak, ook voor geldschietende overheden.

Of aan het Amerikaanse voorstel ook overheidssubsidie gekoppeld is weet ik niet. Wel duidelijk is dat het bij ons, in tegenstelling tot de VS, ontbreekt aan een overheid die het gebruik van open source en open standaarden binnen het onderwijs stimuleert. Wanneer lessen in tekstverwerking nog steeds weinig meer zijn dan een knoppencursus Word zijn we verkeerd bezig.

Dat ik wat bibliotheken betreft hetzelfde standpunt huldig moge duidelijk zijn. Wanneer wij onszelf het stempel van wegwijzer in de digitale wereld opdrukken mag er wel eens wat meer aandacht komen voor alle voornoemde aspecten van open. Daar ligt namelijk de toekomst.

Muziekarchieven

Vanochtend gaf ik voor de directeuren van de Bibliotheek Leeuwarden, Tresoar en de Fryske Akademy een presentatie over de stand van zaken in muziekarchievenland. Dit naar aanleiding van een onderzoek naar de mogelijkheden tot ontsluiting van het Frysk Muzyk Argyf.

Naast klassieke archiefsites als de Nederlandse Liederenbank en het geluidsarchief van de British Library liet ik ook particuliere initiatieven (bijvoorbeeld het Open Music Archive) en commerciele 2.0 sites als Last.FM en YouScrobble de revue passeren.

Tot slot (vanzelfsprekend) aandacht voor open source en open standaarden en het licentiesysteem Creative Commons.

Muziekarchieven on Prezi

Op de foto componist Paulus Folkertsma, waarvan zich werken in het Frysk Muzyk Argyf bevinden.

Pranav Mistry's Sixth Sense: waanzinnig

Wat een fantastische gedachte om het weekend mee in te gaan en te bedenken wat voor toepassingen ontwikkeld kunnen worden met de Sixth Sense technologie van Pranav Mistry. Bedankt Waag-blog. Alle ophef over iPad's en andere devices lijkt nu al zwaar achterhaald. En dan te bedenken dat de software open source wordt, waardoor iedereen ermee aan de slag kan. Dat is een heerlijk vooruitzicht.

Open Library, de ultieme internetbieb

Het onvolprezen Internet Archive is initiatiefnemer van de Open Library. Ik was er vanaf gisteravond nog niet bekend mee, totdat ik een tweet van Edwin Mijnsbergen las. Doelstelling van het project is een webpagina per ooit uitgebracht boek te realiseren. Tot op heden is er informatie over 30 miljoen boeken bij de makers terechtgekomen, waarvan 20 miljoen al via de site vindbaar is. Vanzelfsprekend moet een zodanige digitale bibliotheek voldoen aan zware technische eisen. Daarom is er een volledig nieuwe databasestructuur ontwikkeld. Gebruikers, uiteenlopend van individuen tot bibliotheken, kunnen gebruikmaken van een wikistructuur om informatie toe te voegen of aan te passen. De betiteling open heeft daarom betrekking op de onderliggende software, de data, de documentatie en toegang tot de site. En dat is prijzenswaardig.

[update 8 februari 21:21: Ik was één van de belangrijkste pluspunten van de Open Library vergeten te noemen. Ondanks de initiatieven die onder andere Google ontplooit op het gebied van massadigitalisering- en ontsluiting lijkt het me logischer dat een openbare (internet)bibliotheek wordt beheerd door een onafhankelijke non-profit instelling dan door een commerciële partij].

Software in de bibliotheek: terug naar de basis

Over al het aanbod in de bibliotheek wordt goed nagedacht. Aanschaf van boeken, cd's, dvd's etc. gebeurt op basis van allerlei criteria, uiteenlopend van populariteit van een titel tot de demografische samenstelling van het klantenpotentieel. Dit bezit verandert voortdurend en dat is logisch want zowel aanbod als klanten zijn aan verandering onderhevig. In dat opzicht vind ik het opmerkelijk dat het aanbod van persoonsgerichte computerdiensten niet of nauwelijks vernieuwd wordt. Hiermee bedoel ik toepassingen die klanten voor zichzelf kunnen gebruiken, zoals een webbrowser, officediensten, software voor beeld en geluid etc.

De reden waarom ik me hierover verbaas is dat vrije toegang tot het internet van oudsher een belangrijke rol in het bibliotheekwezen vervult. Op de één of andere manier schijnt ons echter toch ontgaan te zijn dat ook de wereld van de desktop verandert. Naar mijn weten gebruikt een zeer ruime meerderheid van de Nederlandse bibliotheken voor voornoemde persoonsgerichte diensten gesloten software. Ik kan me nauwelijks voorstellen dat hieraan, behalve leveranciersafhankelijkheid, een beleidsmatige keuze aan ten grondslag ligt. Gesloten software is namelijk leveranciersafhankelijk en daarmee relatief duur (commerciële licenties). Daarnaast is het aan de producent ervan te bepalen wanneer er een update nodig is. Vaak moet hiervoor betaald worden. En omdat de broncode van de software niet toegankelijk is kunnen er geen individuele aanpassingen aangebracht worden.

Het is vandaag de dag uitstekend mogelijk deze gesloten diensten te vervangen voor open software, uiteenlopend van enkele programma's tot volledige besturingssystemen. Ikzelf vond het persbericht dat de openbare bibliotheek van Boom (België) liet uitgaan erg aardig. Daarnaast opent het mogelijkheden voor het zelf (verder) ontwikkelen van specifieke software. Tijdens de studiemiddag Open Source in de Informatievoorziening werd bijvoorbeeld de open source bibliotheekcatalogus Koha en het CRM systeem Sugar gepresenteerd. Illustratief vond ik dat enkele vertegenwoordigers van aanbieders van gesloten software publiekelijk toegaven onder de indruk van de systemen te zijn. Dat zal mede ingegeven zijn door het feit dat ook professionele ondersteuning voor open source software geleverd kan worden.

Ikzelf zie daarom geen enkele reden het huidige aanbod eens kritisch onder de loep te nemen en terug te gaan naar de basis: waarom bieden we individuele digitale diensten aan, hoe richten we deze in en welke passen het best bij de doelstellingen van de bibliotheek:

The Public Library is the local centre of information, making all kinds of knowledge and information readily available to its users.
The services of the public library are provided on the basis of equality of access for all, regardless of age, race, sex, religion, nationality, language or social status. Specific sevices and materials must be provided for those who cannot, for whatever reason, use the regular sevices and materials, for example linguistic minorities, people with disabilities or people in hospital or prison.

All age groups must find material relevant to their needs. Collections and sevices have to include all types of appropriate media and modern technologies as well as traditional materials. High quality and relevance to local needs and conditions are fundamental. Material must reflect current trends and the evolution of society, as well as the memory of human endeavour and imagination.

Collections and services should not be subject to any form of ideological, political or religious censorship, nor commercial pressure.

(Unesco Public Library Manifesto)

Ach, en geheel in de open source gedachte: waarom dan niet een presentatie van iemand anders aanhalen om het nog eens de revue te laten passeren?

Open Source Software in Libraries

View more presentations from Sukhdev Singh.

OpenOffice in de bibliotheek

Een korte rondgang op het web leert dat er meerdere bibliotheken zijn die de waarde van OpenOffice inzien. Bijvoorbeeld:

Openbare bibliotheek in Vancouver
Skokie Public Library
Birmingham Public Library
Minneapolis Public Library
Brown Public Library
Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek-, Archief- en Documentatiewezen
Ubuntu op computers in Boom, België

En dan stuit je ineens ook op een eeuwenoude blogpost waarin een hartverwarmend pleidooi voor de omarming van open source-software door bibliotheken wordt gehouden.

Jammer om te moeten concluderen dat Nederlandse bibliotheken in de zoektocht geheel buiten beeld blijven. Je zou toch verwachten dat in een land met een zo hoge breedbandpenetratiegraad de acceptatie van open source-software veel hoger zou zijn. Des te meer een reden voor bibliotheken om hierin een stimulerende rol te spelen.

[update 8 februari 15:57: onderzoeksgegevens gebruikersonderzoek kantoorapplicaties in Europa.]
[update 8 februari 16:57: Has the Irresistible Rice of OpenOffice.org begun?

Pleidooi voor Open Document Format in de bibliotheek

Afgelopen week bezocht ik de studiemiddag Open Source in de Informatievoorziening. Onderdeel van de algemene introductie was uitleg over het Actieplan Nederland Open in Verbinding (NOiV). Kern van het actieplan is dat (semi)overheidsinstellingen moeten voldoen aan de principe "pas toe of leg uit". Dit moet resulteren in het toepassen van open standaarden of het uitleggen waarom dat niet mogelijk is. Eén van de bekendste toepassingen van het actieplan is dat de (rijks)overheid intern en extern communiceert met behulp van het Open Document Format. Deze zogenaamde open standaard heeft betrekking op tekstbestanden en wordt ondersteund door onder andere OpenOffice.org en Lotus Symphony. Ook de in populariteit toenemende cloudapplicaties als Googledocs ondersteunen ODF. Dit zijn, in tegenstelling tot het alom aanwezige Microsoft Word, gratis te gebruiken tekstverwerkingsprogramma's. Uitgebreide Nederlandstalige informatie over gebruik en toepassing van het ODF staat op de site van de OpenDoc Society.

Tot mijn grote teleurstelling maken bibliotheken geen onderdeel uit van de instellingen waarop het actieplan betrekking heeft. En dat terwijl bibliotheken grotendeels afhankelijk zijn van overheidsfinanciering. Daarnaast staan bibliotheken van oudsher voor de vrije verspreiding van informatie. Het inherente karakter van een pakket als Microsoft Office staat hier recht tegenover. Ten eerste duur is het duur in het gebruik en ten tweede maakt het gebruik van een gesloten standaard (.doc of .docx). Deze geslotenheid staat vrije informatie-uitwisseling in de weg. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat nieuwe versies van Microsoft Word oude versies en hierin opgemaakte bestanden niet meer ondersteunen, mits het programma (tegen betaling) geupgrade wordt.

Het behoort mijns inziens tot de taak van bibliotheken haar gebruikers hierover te informeren en tevens het goede voorbeeld te geven. Dat betekent dat bibliotheken stoppen met geld uitgeven aan een pakket als Microsoft Office en een gratis alternatief aanbieden. Mijn ervaring bij een gemeente heeft geleerd dat dit nauwelijks tot problemen leidt. Daarnaast maken bibliotheken zich sterk voor het informeren over het sociale web. Peiler van het slagen van web 2.0 is het gebruik van open standaarden. In de informatievoorziening richting de klant behoort daarom het benoemen waarom deze standaarden onmisbaar zijn. Een stok achter de deur in de vorm van het Actieplan zou daarbij helpen. De VOB zou deze handschoen daarom moeten oppakken en toenadering zoeken tot het programmabureau NOiV.

Het goede voorbeeld van Open Beelden

Van de week leerde ik Open Beelden kennen, een initiatief van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid in samenwerking met Stichting Nederland Kennisland. Het materiaal op de site wordt ontsloten middels Creative Commons-licenties. Daarnaast maakt men gebruik van open formaten, open standaarden en wordt de site gebouwd op basis van open source-software. Wat mij betreft de juiste houding voor elk openbaar- en met gemeenschapsgeld ontwikkeld archief.
Het materiaal op de site bestaat momenteel voornamelijk uit Polygeen-beelden. Binnenkort kunnen gebruikers echter ook bewerkingen van het orginele materiaal, of eigen beelden aan het archief toevoegen.

Bibliotheek, open uw software

Tijdens de studiedag muziekbibliotheken die ik gisteren bezocht ging één van de presentaties over het gebruik van de zogenaamde multi-touchtafel. In dit geval door het Muziek Centrum Nederland, die de tafel onlangs inzette bij een tweetal projecten. Een korte rondgang door digitaal bibliotheekland leert dat er inmiddels meerdere bibliotheken zijn die gebruikmaken van dit middel. In een topic op Bibliotheek2.0 wordt bijvoorbeeld een project in de bibliotheken van Rotterdam en Delft genoemd. De tafels waarover het hier gaat zijn afkomstig van Microsoft. Op Wikipedia staat een beschrijving van het apparaat. Vanzelfsprekend draait de tafel op software van Microsoft, in dit geval een aangepaste versie van Windows Vista. De ontwikkeling van software vindt ook in een Windowsomgeving plaats.

De inzet van multi-touch applicaties als deze wordt in bibliotheekland als één van de antwoorden gezien op de vraag hoe de bibliotheek zich in de (nabije) toekomst) kan manifesteren. Verdergaande digitalisering vraagt namelijk om aantrekkelijke manieren de collecties te ontsluiten en onder de aandacht te brengen. Om dit soort applicaties voor elke bibliotheek aantrekkelijk en financieel haalbaar te maken vraagt daarom om een gedeelde filosofie. Die filosofie zou wat mij betreft in ieder geval een tweetal elementen moeten bevatten:

1. de software is gebaseerd op open standaarden
Een open standaard is een norm (of standaard) die publiek beschikbaar is. De norm bestaat uit specificaties van een bepaald type product of dienst, zodat deze door veel partijen kan worden gehanteerd. De term wordt vooral gebruikt bij hard- en software, omdat daar ook veel niet-open standaarden worden gebruikt.

2. de sofware is open source
Open source beschrijft de praktijk die in productie en ontwikkeling vrije toegang geeft tot de bronmaterialen (de source) van het eindproduct.

Microsoft is in softwareland het archetypische voorbeeld van een onderneming die zijn software niet baseert op open standaarden. En wanneer zij dat wel doet, of wanneer zij de broncode vrijgeeft gaat daar veel trammelant, danwel het ondergaan van veroordelingen, bijvoorbeeld door de Europese Commissie, aan vooraf. Ook de ontwikkeling van de open-source gemeenschap is nauwelijks rijmbaar met het karakter van de onderneming.

De kant die bibiotheken wat betreft digitale dienstverlening opgaan vraagt om een flinke (financiële) inspanning. Dit geldt ook wanneer er in plaats van een onderneming als Microsoft wordt gekozen voor kleinere (locale) ontwikkelaars. Ontwikkeling en ondersteuning van een product is altijd mensenwerk en dat kost geld. Hierbij dient wat mij betreft een aantal zaken in het achterhoofd gehouden te worden. Allereerst werken openbare bibliotheken hoofdzakelijk met gemeenschapsgeld. Voor de hand liggend is wat mij betreft dat het geld daarom ingezet wordt voor de ontwikkeling van applicaties die alle bibliotheken en gebruikers ten goede komen. De open-source gedachte sluit hier naadloos op aan. Ten tweede zou het mooi zijn dat de applicaties worden gemaakt door Nederlandse ontwikkelaars en bedrijven. Dit sluit aan op het voornemen de Nederlandse creatieve & innovatieve industrie sterker op de kaart te zetten. Ten derde is het standaardiseren van bestandsformaten een inmiddels breed gedragen tendens. De Nederlandse overheid heeft bijvoorbeeld het programmabureau Nederland Open In Verbinding in het leven geroepen. Doelstelling is 'overheidsorganisaties helpen hun weg te vinden waar het gaat om open standaarden, en hen meer bewust te maken van de mogelijkheden van open source software'. Bibliotheken zijn weliswaar geen overheidsorganisaties, maar hebben wel een maatschappelijke functie. Op de van het NOIV staan daarom alvast een aantal argumenten die tevens uitstekend passen binnen de toekomstige digitale bibliotheekontwikkeling:

1. het verhogen van de toegankelijkheid van informatie doordat een open standaard vrije en toekomstvaste koppelingen naar informatie kan regelen;
2. het vergroten van de toekomstvastheid van de gekozen oplossingen doordat de code ook door derden onderhouden kan worden en achteraf inzichtelijk blijft (leveranciersonafhankelijk) en doordat gegevens in bestanden met een vrije en openbare structuur worden opgeslagen;
3. het bevorderen van innovatie op de softwaremarkt doordat open standaarden en source software derden de mogelijkheid bieden door te bouwen op eerdere ontwikkelingen;
4. het verlagen van de licentiekosten doordat open standaarden en source software per definitie kosteloos worden aangeboden.

Wat mij betreft zou de VOB deze handschoen moeten oppakken en beleid moeten ontwikkelen wat de ontwikkeling van open source software ten behoeve van bibliotheken voorstaat. Wat betreft de multi touchtafels zijn er in ieder geval geen belemmeringen. Er zijn namelijk ook exemplaren die platformonafhankelijk zijn en/of het gebruik van open source software mogelijk maken.